Ex PROOF DÖNER ELEKTRİK MAKİNELERİ

EN 60079-14: 2010– Patlayıcı Ortamlarda Kullanılan Elektriksel Tesislerin Tasarımı, Seçimi ve Monte Edilmesi

Madde 7.2 Döner Elektrik Makineleri

Döner elektrik makineleri; beyan gerilimi ve frekansındaki yol verme akımına veya jeneratör durumunda kısa devre akımına, kabul edilemeyecek ısınmalar olmadan devamlı dayanabilmesi dışında, aşırı yüke karşı yeterli biçimde korunmalıdır. Koruyucu düzen,

 

a) Her üç fazı izleyen, ayarlandığı akımın 1,20 katında 2 saat içinde çalışacak ve 1,05 katında 2 saat içinde çalışmayacak şekilde makinenin beyan akımından daha çok olmayan bir akıma ayarlanan akıma bağımlı zaman gecikmeli koruyucu düzen, veya 

 

b) Gömülü sıcaklık algılayıcıları ile doğrudan sıcaklık kontrol düzeni veya

 

c) Diğer bir eşdeğer düzen olabilir

 

10.6.1 “d” tipi (Alevsızdırmaz ) Korumalı ve Dönüştürücü (Converter) ile Beslenen Motorlar

Değişen frekansta ve gerilimde bir dönüştürücü kaynağı ile beslenen motorlar aşağıdakileri gerektirir:

 

a) Motor, IEC 60079-1’e göre ve sağlanan bir koruma cihazı ile açıklayıcı belgelerde belirtilen dönüştürücü ile birleşik şekilde bir birim olarak bu hizmet için tip deneyinden geçirilmiş olmalı veya

 

b) Motor, dönüştürücü ile birleşik şekilde bir birim olarak bu hizmet için tip deneyinden geçirilmemiş ise (Yani motor dönüştürücü (Converter) ile birlikte belgelendirilmemiş ise),  motor belgesinde belirtilen gömülü sıcaklık algılayıcıları ile doğrudan sıcaklık kontrolü için düzenler (veya teçhizat) içermeli  veya motor muhafazasının yüzey sıcaklığını sınırlamak için başka etkin tedbirler ("akıma bağlı" zaman gecikmeli koruyucu cihaz hariç) sağlanmalıdır. Sıcaklık kontrolünün etkinliği gerekli hizmet için; gücü, hız aralığını, momenti ve frekansı dikkate almalı, doğrulanmalı ve yazılı hale getirilmelidir. Koruyucu cihazın çalışması motorun elektriksel olarak devre dışı bırakmasına sebep olmalıdır.

Not 1 – Bazı durumlarda en yüksek yüzey sıcaklığı motor milinde meydana gelir.

 

Not 2 – "Akıma bağlı" zaman gecikmeli koruyucu cihaz  (Madde 7.2 a’ya uygun) ‘başka etkin tedbir’ olarak kabul edilmez.

 

Not 3 – Çıkışında yüksek frekans darbeli dönüştürücüler kullanıldığında  ‘e’ tipi korumalı bağlantı kutulu motorlar için aşırı gerilim atlamalarına ve bağlantı kutusunda meydana gelebilen yüksek sıcaklıkların oluşabileceğine dikkat edilmelidir

10.6.2) d-tipi (alevsızdırmaz) Motorlarda Azaltılmış Gerilimli (Yumuşak) Yol Verme - Soft Starting

Yumuşak yol verme besleme kaynaklı d-tipi korumalı (alevsızdırmaz) motorlar aşağıdakileri gerektirir.

 

a) Motor sağlanan koruma cihazı ile ve açıklayıcı dokümanlarda belirtilen yumuşak yol verme cihazı ile birleşik şekilde bir birim olarak sertifikalandırılmış (deneyden geçirilmiş) olmalı veya

 

b) Motor, hassas yol verme cihazı ile birleşik şekilde bir birim olarak deneyden geçirilmemiş ise (yani motor yumuşak yol verici ile birlikte belgelendirilmemiş ise),  motor belgesinde belirtilen gömülü sıcaklık algılayıcıları ile doğrudan sıcaklık kontrolü için düzenler (veya teçhizat)  veya motor mahfazasının yüzey sıcaklığını sınırlamak için başka etkin tedbirler sağlanmalı ve hız kontrol cihazı, yüzey sıcaklığının aşılmayacak şekilde motorun çalışmasını sağlamalıdır.  Sıcaklık kontrolünün etkinliği veya motorun düzgün çalışması doğrulanmalı ve doküman haline getirilmelidir. Koruyucu cihazın çalışması motorun elektriksel olarak devre dışı bırakmasına sebep olmalıdır.

Not 1 – Yumuşak yol vermenin kısa süreli periyot için kullanıldığı kabul edilir.

Not 2 – Çıkışında yüksek frekans darbeli hassas yol verici cihaz kullanıldığında  ‘e’ tipi korumalı bağlantı kutulu motorlar için aşırı gerilim atlamalarına ve bağlantı kutusunda meydana gelebilen yüksek sıcaklıkların oluşabileceğine dikkat edilmelidir

 

11.3.5 e- tipi Koruma  (azaltılmış gerilimle yol verme (Yumuşak Yol Verme - Soft Starting)

Yumuşak yol verme ile beslenen e- tipli (Artırılmış Emniyetli) motorlarda aşağıdaki durumlardan birisinin olması gereklidir.

 

a) Motor, açıklayıcı dokümanlarda belirtilen yumuşak yol verme cihazı ve sağlanan koruyucu düzenle birleşik bir birim olarak sertifikalandırılmış (deneyden geçirilmiş) olmalı veya

 

b) Motor, yumuşak yol verme cihazı ile birleşik bir birim olarak deneyden geçirilmiş değil ise, bu durumda, motor dokümanında belirtilen gömülü sıcaklık algılayıcı vasıtasıyla doğrudan sıcaklık kontrolü için olan düzenler (veya teçhizat), motor mahfazasının sıcaklığını sınırlamak için diğer etkin tedbirler sağlanmalı veya hız kontrol cihazı sıcaklık aşılmayacak şekilde motorun çalışmasını sağlar. Sıcaklık kontrolünün etkinliği veya düzgün çalışma doğrulanmalı ve yazılı hale getirilmelidir. Koruyucu düzenin yumuşak yol verme ile beslenen çalışması motorun devreden çıkmasına sebep olmalıdır.

Not 1 – Hafif yol vermenin kısa süreli periyotlar için kullanıldığı kabul edilir.

 

Not 2 – Çıkış devresinde yüksek frekanslı darbeleri olan yumuşak yol verme cihazı kullanıldığında bağlantı ucu kutusunda meydana gelebilen aşırı gerilim darbelerinin ve yüksek sıcaklıkların göz önüne alınmasının sağlanmasına dikkat edilmelidir.

13.2.2 )  Basınçlandırılmış muhafazalar için) Azaltılmış gerilimle yol verme  (Yumuşak Yol Verme) (Soft Starting)

Motorlarda aşağıdaki durumlardan birisinin olması gereklidir.

 

a) Motor, açıklayıcı dokümanlarda belirtilen hafif yol verme cihazı ve sağlanan koruyucu düzenle birleşik bir birim olarak sertifikalandırılmış (deneyden geçirilmiş) olmalı veya

 

b) Motor, hafif yol verme cihazı ile birleşik bir birim olarak sertifikalı (deneyden geçirilmiş) olmadığı durumda; motor dokümanında belirtilen gömülü sıcaklık algılayıcı vasıtasıyla doğrudan sıcaklık kontrolü için olan düzenler (veya teçhizat), motor mahfazasının sıcaklığını sınırlamak için diğer etkin tedbirler sağlanmalı veya hız kontrol cihazı sıcaklık aşılmayacak şekilde motorun çalışmasını sağlar. Sıcaklık kontrolünün etkinliği veya düzgün çalışma doğrulanmalı ve yazılı hale getirilmelidir. Koruyucu düzenin çalışması motorun devreden çıkmasına sebep olmalıdır.

 

Not 1 – Hafif yol vermenin kısa süreli periyotlar için kullanıldığı kabul edilir.

 

Not 2 – Çıkış devresinde yüksek frekanslı darbeleri olan hafif yol verme cihazı kullanıldığında bağlantı ucu kutusunda meydana gelebilen aşırı gerilim darbelerinin ve yüksek sıcaklıkların göz önüne alınmasının sağlanmasına dikkat edilmelidir.

14.4.3  n- tipi motorlarda azaltılmış gerilimle yol verme (yumuşak yol verme - Soft Starting) 

Yumuşak yol vermeli besleme kaynağı olan motorlar aşağıdakilerden birisini gerektirir.

 

a) Motor, sağlanan koruma cihazı ile ve açıklayıcı dokümanlarda belirtilen hassas yol verme cihazı ile birleşik şekilde bir birim olarak deneyden geçirilmiş olmalı veya

 

b) Motor, hassas yol verme cihazı ile birleşik şekilde bir birim olarak deneyden geçirilmemiş ise; bu  durumda motor belgesinde belirtilen gömülü sıcaklık algılayıcıları ile doğrudan sıcaklık kontrolü içindüzenler (veya teçhizat)  veya motor mahfazasının yüzey sıcaklığını sınırlamak için başka etkin tedbirler sağlanmalı veya hız kontrol cihazı, yüzey sıcaklığının aşılmayacak şekilde motorun çalışmasını sağlamalıdır. Sıcaklık kontrolünün etkinliği veya motorun düzgün çalışması doğrulanmalı ve doküman haline getirilmelidir. Koruyucu cihazın çalışması motorun elektriksel olarak devre dışı bırakmasına sebep olmalıdır.

 Not  – Hassas yol vermenin kısa süreli periyot için kullanıldığı kabul edilir

 

5.12.2 Dönüştürücülü (Converter) Besleme Kaynağından Beslenen Motorlar

 

Genel:

Değişen frekans ve gerilimde bir dönüştürücü tarafından beslenen motorların seçilmesi ve tesis edilmesi, motor bağlantı uçlarında gerilimi azaltabilen elemanları dikkate almalıdır. Ayrıca diğer tehlikeler de dikkate alınmalıdır.

 

Not 1 – Dönüştürücünün çıkışındaki süzgeç makinenin bağlantı uçlarında gerilim düşümüne sebep olabilir. Azaltılmış bu gerilim, motor akımını artırır ve kayma ve bu durum stator ve rotorda motorun sıcaklığını artırır. Bu şekilde gerçekleşen sıcaklık artışı sabit beyan (nominal) yük şartlarında çok fark edilebilir olabilir.

 

Not 2 – Dönüştürücülü besleme konuları; gerilim ve akımın frekans spektrumunu ve ilave olarak bunların kayıplarını, aşırı gerilim etkilerini, yatak akımlarını ve yüksek frekans topraklamasını ihtiva eder.

10.6.1” d” tipi (Alevsızdırmaz)  korumalı Dönüştürücü ile beslenen motorlar

Değişen frekansta ve gerilimde bir dönüştürücü kaynağı ile beslenen motorlar aşağıdakileri gerektirir:

 

a) Motor, IEC 60079-1’e göre ve sağlanan bir koruma cihazı ile açıklayıcı belgelerde belirtilen dönüştürücü ile birleşik şekilde bir birim olarak bu hizmet için tip deneyinden geçirilmiş olmalı veya

 

b) Motor, dönüştürücü ile birleşik şekilde bir birim olarak bu hizmet için tip deneyinden geçirilmemiş olmalıdır. Bu durumda, motor belgesinde belirtilen gömülü sıcaklık algılayıcıları ile doğrudan sıcaklık kontrolü için düzenler (veya teçhizat)  veya motor mahfazasının yüzey sıcaklığını sınırlamak için başka

etkin tedbirler sağlanmalıdır. Sıcaklık kontrolünün etkinliği gerekli hizmet için gücü, hız aralığını, momenti ve frekansı dikkate almalı, doğrulanmalı ve yazılı hale getirilmelidir. Koruyucu cihazın çalışması motorun elektriksel olarak devre dışı bırakmasına sebep olmalıdır.

Not 1 – Bazı durumlarda en yüksek yüzey sıcaklığı motor milinde meydana gelir.

 

Not 2 – Akıma bağlı zaman gecikmeli koruyucu cihaz  (Madde 7.2 a)’ya uygun) ‘başka etkin tedbir’ olarak kabul edilmez.

 

Not 3 – Çıkışında yüksek frekans darbeli dönüştürücüler kullanıldığında  ‘e’ tipi korumalı bağlantı kutulu motorlar için aşırı gerilim atlamalarına ve bağlantı kutusunda meydana gelebilen yüksek sıcaklıkların göz önüne alınmasının sağlanmasına dikkat edilmelidir.

11.3.4 (“e” tipi korumalı (Artırılmış Emniyetli)  Dönüştürücü ile beslenen Motorlar

Değişen gerilimde ve frekansta bir dönüştürücü ile beslenen motorlar, dönüştürücü ve koruyucu düzenle birleşik bir birim olarak bu görev için deneyden geçirilmiş olmalıdır.

13.2.1 “p” tipi  (Basınçlandırılmış mahfazalar ) korumalı Dönüştürücü ile beslenen motorlar

Değişen gerilimde ve frekansta bir dönüştürücü ile beslenen motorlar, aşağıdakilerden birisini gerektirir.

a) Motor, IEC 60079-0’a göre açıklayıcı dokümanlarda belirtilen dönüştürücü ve sağlanan koruyucu

düzenle birleşik bir birim olarak bu hizmet için tip deneyinden geçirilmiş olmalı veya

 

b) Motor,  dönüştürücü ile birleşik bir birim olarak bu hizmet için tip deneyinden geçirilmemiş ise, bu durumda, motor dokümanında belirtilen gömülü sıcaklık algılayıcı vasıtasıyla doğrudan sıcaklık kontrolü için olan düzenler (veya teçhizat) veya motor mahfazasının yüzey sıcaklığını sınırlamak için diğer etkin tedbirler sağlanmalıdır. Gücü, hız aralığını, momenti ve frekansı gerekli bu hizmet için dikkate alan sıcaklık kontrolünün etkinliği doğrulanmalı ve yazılı hale getirilmelidir. Koruyucu düzenin çalışması motorun devreden çıkmasına sebep olmalıdır.

 

Not 1 – Bazı durumlarda en yüksek yüzey sıcaklıkları motor milinde meydana gelir.

 

Not 2 – Akıma bağlı zaman gecikmeli koruyucu düzen (Madde 7.2 a)’ya uygun- 7.2 a) Her üç fazı izleyen, ayarlandığı akımın 1,20 katında 2 saat içinde çalışacak ve 1,05 katında 2 saat içinde çalışmayacak şekilde makinanın beyan akımından daha çok olmayan bir akıma ayarlanan akıma bağımlı zaman gecikmeli koruyucu düzen) ‘diğer etkin tedbirler’ olarak kabul edilmez.

 

Not 3 – ‘e’ veya ‘n’ koruma tipli bağlantı ucu kutulu motorlar için çıkışta yüksek frekans darbeli dönüştürücüler kullanıldığında bağlantı ucu kutusunda meydana gelebilen yüksek sıcaklıklar ve aşırı gerilim darbelerinin göz önüne alınmasının sağlanmasına dikkat edilmelidir

14.2.2  “n”-tipi Kıvılcım Çıkarmaz Korumalı Dönüştürücü ile beslenen motorlar 

Değişen frekansta ve gerilimde bir dönüştürücü kaynağı ile beslenen motorlar aşağıdakileri gerektirir.

 

a) Motor, IEC 60079-15’e uygun olarak özel bir dönüştürücü veya çıkış gerilimi ve akımının özelliklerine

göre mukayese edilebilen bir dönüştürücü ile deneyden geçirilmiş olmalı veya

 b) Motor, dönüştürücü ile birleşik şekilde bir birim olarak bu hizmet için tip deneyinden geçirilmemiş olmalıdır. Bu durumda, motor belgesinde belirtilen gömülü sıcaklık algılayıcıları ile doğrudan sıcaklık kontrolü için düzenler (veya teçhizat)  veya motor mahfazasının yüzey sıcaklığını sınırlamak için başka etkin tedbirler sağlanmalıdır. Sıcaklık kontrolünün etkinliği gerekli hizmet için gücü, hız aralığını, momenti ve frekansı dikkate alarak, doğrulanmalı ve yazılı hale getirilmelidir. Koruyucu cihazın çalışması motorun elektriksel olarak devre dışı bırakmasına sebep olmalıdır. Alternatif olarak motor, IEC 60079-15’e uygun olarak hesaplanarak belirlenmiş kendi sıcaklık sınıfına sahip olmalıdır

Ex Proof Döner Elektrik Makinaların Muayenesinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

EN 60079-17: 2003 Madde 4.12.10 Aşırı yükler

Aşağıdaki hususların kontrolü gerekir:

 

− Koruyucu düzenin IN beyan akımına ayarlanması (başlangıç ve ayrıntılı muayenelerde),

 

− Koruyucu düzenin özelliklerinin, ayarlanan (beyan) akımının 1,20 katında 2 saat veya daha kısa sürede çalışacak ve ayarlanan (beyan) akımının 1,05 katında 2 saat içinde çalışmayacak şekilde olması (başlangıç muayenesinde)

IEC 60079-14’de döner elektrik makinelerini kapsayan Madde 7 ve Madde 11.2’ye bakılır.

Aşağıdaki hususların kontrolü gerekir:

 

− Koruyucu düzenin IN beyan akımına ayarlanması (başlangıç ve ayrıntılı muayenelerde),

 

− Koruyucu düzenin özelliklerinin, ayarlanan (beyan) akımının 1,20 katında 2 saat veya daha kısa sürede çalışacak ve ayarlanan (beyan) akımının 1,05 katında 2 saat içinde çalışmayacak şekilde olması (başlangıç muayenesinde)

IEC 60079-14’de  Madde 7.2 Döner Elektrik Makinaları 

Döner elektrik makinaları; beyan gerilim ve frekansındaki yol verme akımına veya jeneratör durumunda kısa devre akımına, kabul edilemeyecek ısınmalar olmadan devamlı dayanabilmesi dışında, aşırı yüke karşı ilave olarak yeterli biçimde korunmalıdır. Koruyucu düzen,

 

a) Her üç fazı izleyen, ayarlandığı akımın 1,20 katında 2 saat içinde çalışacak ve 1,05 katında 2 saat içinde çalışmayacak şekilde makinanın beyan akımından daha çok olmayan bir akıma ayarlanan akıma bağımlı zaman gecikmeli koruyucu düzen, veya

 

b) Gömülü sıcaklık algılayıcıları ile doğrudan sıcaklık kontrol düzeni, veya

 

c) Diğer bir eşdeğer düzen.

IEC 60079-14’de 11.2 e- tipi (Artırılmış Emniyetli) Korumada Bağlantı Sistemleri

11.2.1 Genel

Kablolar ve borular, Madde 9’a uygun tesis edilmeli ve kablo girişleri ile iletken bağlantı uç düzenlerini kapsayan aşağıdaki ilave özelliklere uygun olmalıdır

İlave kablo giriş delikleri, imalatçının talimatlarında izin verilmesi şartıyla mahfazanın içinde yapılabilir.

Not 1 – Plastik mahfazalardaki dişli delikler mahfazanın yüzüne dik açılarda olmalıdır (plastik mahfazalar için muhtemel döküm metotlarından dolayı mahfazanın duvarı çekme açılarına sahip olabilir). Açılı yüzeyler, yetersiz sızdırmazlığı meydana getiren, yüze kareyi uydurmak için deliğe sokulan ilgili ek bağlantı elemanlarına ve manşona izin vermez.

 

Not 2 – Bu dişlerin sızdırmazlığı sırasında yaratılan yüksek zorlamalar mahfaza duvarını çatlatabildiğinden dolayı plastik mahfazalardaki konik dişli delikler tavsiye edilmez

11.2.2 e- tipi (Artırılmış Emniyetli) Kablo manşonları (Cable Glands)

Arttırılmış güvenlikli teçhizata kabloların bağlantısı, kullanılan kabloya uygun kablo manşonları ile gerçekleştirilmelidir. Bunlar, IEC 60079-0’daki özelliklere uygun olmalıdır.

Not 1 - Giriş koruma özelliğinin karşılanması için ayrıca kablo manşonları ile mahfaza arasının sızdırmaz duruma getirilmesi gerekebilir (örnek olarak sızdırmazlık contası kullanılarak veya sızdırmaz diş çekilerek)

 

Not 2 - IP54’ün asgari özelliğini karşılamak için, kalınlığı 6 mm veya daha fazla olan  diş çekilmiş kablo giriş levhası veya mahfazalara takılan diş çekilmiş kablo giriş düzenleri için, kablo giriş cihazı ekseninin kablo giriş levhasının veya mahfazanın dış yüzüne dik olması şartı ile, kablo giriş cihazı ile giriş levhası veya mahfaza arasında ek sızdırmazlık gerekmez.

Mineral yalıtımlı metal kılıflı kablolar kullanıldığı durumda, yüzeysel kaçak yolu uzunluklarını sağlamak için özellik Ex ‘e’ mineral yalıtımlı kablo sızdırmazlık cihazı kullanılarak muhafaza edilmelidir.

IEC 60079-0’a uygun dişli adaptörler cihazın veya kablo manşonunun bağlantısına izin vermek için kablo giriş deliklerine takılabilir.

Mahfazadaki kullanılmayan girişler IEC 60079-0’a uygun tıkama elemanları ile sızdırmaz hale getirilmeli ve IP54 giriş koruma derecesini veya bulunduğu yerin gerektirdiği dereceyi muhafaza etmelidir (hangisi daha yüksek ise)

 

11.2.3 e- tipi (Artırılmış Emniyetli) iletken bağlantı uç düzenleri 

Bazı bağlantı uçlarına,(örnek olarak yarıklı tipler), birden fazla iletken girebilir. Aynı bağlantı ucuna birden fazla iletken bağlandığında, her bir iletkenin yeterince sıkıştırılmasına dikkat edilmelidir.

 

İmalatçı dokümanında başkaca izin verilmedikçe, birbirinden farklı kesit alanlı iki iletken, önceden bir tekli basınç tipi bilezikle veya imalatçı tarafından belirtilen başka bir metotla güvenlik altına alınmadıkları takdirde bir bağlantı ucuna bağlanmamalıdır.

Bağlantı blokları içindeki komşu iletkenler arasında kısa devre riskinin kaldırılması için, her iletkenin yalıtımı bağlantı ucunun metaline kadar devam etmelidir. 

Not - Bir iletken ile tekli vidalı boyunduruklu kelepçeler kullanıldığında, cihaz ile birlikte verilen belgelerde “U” biçiminde şekillendirilmemiş olan tekli iletkenlerin sıkıştırılmasına izin verilmedikçe, iletken vida etrafında “U” biçiminde şekillendirilmelidir.

11.2.4 Şebeke gerilimine doğrudan bağlı motorlar için bağlantı uçlarının ve iletkenlerin kombinasyonu ve ek kutuları

Mahfaza içinde dağılan ısının, gerekli teçhizat sıcaklık sınıfının üstüne çıkan sıcaklıklar meydana getirmemesinin sağlanmasına dikkat edilmelidir. Bu husus aşağıdaki şekilde elde edilebilir:

a) İzin verilen bağlantı ucu sayısına ilişkin olarak imalâtçı tarafından verilen kılavuzu takip ederek, iletken boyutu ve en büyük akım ile veya

 

b) İmalâtçı tarafından belirtilen parametreler kullanılarak hesaplanan harcanan gücün, beyan edilen en büyük harcanan güçten en az olduğunun doğrulanması ile

 

Not 1 – Mahfazanın içindeki iletkenlerin uzunluğu, hesaplamaların ve tip deneylerinin temeli olduğu için muhafazanın diyagonal uzunluğunu geçmemelidir. En büyük izin verilen akımda çalışan mahfazanın içindeki ilave uzunlukları sıcaklık sınıfını aşabilen artırılmış dahili sıcaklığı artırabilir

 

Not 2 – 6 adetten fazla iletken grubu T6’yi aşabilen ve/veya yalıtıma zarar verebilen yüksek sıcaklıklar oluşturarak iletken yalıtımlarına zarar verebilir, bu nedenle  bundan kaçınılmalıdır